میهن سلامت مجله پزشکی و سلامت میهن سلامت
سرگیجه در هواپیما میتواند به دلایل متعددی از جمله افت فشار خون، اختلال عملکرد گوش داخلی، فشار بر حفره های سینوسی ناشی از تغییرات فشار کابین، ابتلا به بیماری حرکت، کمآبی بدن، ترس از ارتفاع یا کاهش قند خون رخ دهد. آنچه در این مطلب ارائه شده است یک بررسی کامل و دقیق از علل سرگیجه در پرواز و همچنین راهکارهای عملی برای پیشگیری از آن از جمله انجام حرکات کششی ملایم، انتخاب صندلی مناسب، پرهیز از مصرف الکل و کافئین و تمرکز بر افق به جای موبایل و کتاب طی پرواز می باشد. با ما همراه باشید.
سرگیجه در هواپیما به دلیل افت فشار خون
افت فشار خون در هواپیما به دنبال کاهش فشار هوا در کابین اتفاق می افتد. در واقع چون فشار هوا داخل کابین کمتر از فشار هوا در سطح زمین است، میزان اکسیژن خون کمتر شده و همین موضوع باعث گشاد شدن رگ های خونی و پایین امدن فشار خون مسافر می شود. یکی از مهم ترین علائم افت فشار خون در پرواز سرگیجه یا سبکی سر به خصوص هنگام بلند شدن از صندلی می باشد.
راهکار جلوگیری از افت فشار خون در هواپیما
حرکات کششی ملایم انجام دهید:
توصیه میشود هر ۴۵ تا ۶۰ دقیقه حرکات کششی سبک انجام دهید یا برای چند دقیقه در راهروی کابین قدم بزنید. این کار بهویژه در پروازهای طولانیتر از ۴ ساعت اهمیت زیادی دارد. مدت زمان مناسب برای هر حرکت کششی حدود ۳۰ ثانیه است و یک روتین ساده کششی شامل حرکات گردن، شانه و پا میتواند در مجموع ۳ تا ۵ دقیقه طول بکشد. از مؤثرترین حرکات کششی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- خم کردن آرام سر به جلو، عقب و طرفین
- چرخاندن شانهها به سمت جلو و عقب
- بالا و پایین بردن متناوب پاشنه و پنجه پا در حالت نشسته
- چرخاندن مچ پا
انجام منظم این حرکات با افزایش جریان خون در بدن، باعث بهبود خونرسانی به گوش داخلی و مغز میشود و در نتیجه، میتواند از بروز افت فشار خون و احساس سرگیجه در طول پرواز جلوگیری کند.
سرگیجه در هواپیما به دلیل اختلال در عملکرد گوش داخلی
با افزایش ارتفاع فشار هوای داخل کابین کاهش مییابد. گوش داخلی برای حفظ تعادل بدن و جهتیابی صحیح، نیاز به تعادل فشار میان فضاهای مختلف خود و محیط اطراف دارد. در شرایطی که تغییرات فشار هوا سریعتر از توانایی گوش داخلی برای تطبیق باشد، این تعادل برهم میخورد و عملکرد گوش داخلی که مرکز اصلی حفظ تعادل بدن است مختل میشود.
در واقع در گوش داخلی گیرندههای حسی بسیار ظریفی وجود دارد که اطلاعات مربوط به موقعیت سر و بدن را به مغز ارسال میکنند. زمانی که عملکرد این گیرندهها بهدلیل تغییرات فشار مختل شود، مغز سیگنالهای متناقضی از بدن دریافت میکند و نتیجه آن احساس سرگیجه، ناپایداری یا چرخش محیط است.
سرگیجه ناشی از اختلال عملکرد گوش داخلی بهویژه در مسافرانی که به بیماری سرگیجه وضعیتی حملهای خوشخیم (Benign Paroxysmal Positional Vertigo – BPPV) مبتلا هستند، شایعتر است. از سوی دیگر، افرادی که دچار بیماری مِنیِر (Meniere’s disease) هستند ( بیماریای که با اختلال در ساختار یا حجم مایع درون گوش داخلی همراه است ) نیز در پرواز بیشتر در معرض بروز سرگیجه قرار دارند، زیرا سیستم تعادلی آنها به تغییرات فشار حساستر است.
راهکار جلوگیری از تاثیر تغییرات فشار هوا روی گوش داخلی
از گوشگیر مخصوص استفاده کنید:
بهکار بردن گوشگیر مخصوص تغییر فشار (مانند EarPlanes باعث میشود سرعت ورود و خروج هوا در مجرای گوش کنترل شود. این کار به متعادل شدن تدریجی فشار بین گوش میانی و فشار کابین کمک کرده و از ایجاد فشار ناگهانی بر گوش داخلی ( که مسئول حفظ تعادل است) جلوگیری میکند. بهترین زمان برای استفاده از گوشگیر، ۱۰ تا ۱۵ دقیقه پیش از برخاستن یا فرود هواپیما است. پس از رسیدن پرواز به ارتفاع ثابت، میتوانید گوشگیر را خارج کنید. توجه کنید که گوشگیرهای معمولی ضدصدا برای این منظور مناسب نیستند.
صندلی روی بال هواپیما را رزرو کنید:
محل قرارگیری بالها، مرکز ثقل و تعادل هواپیما است. بنابراین در هنگام تکانها یا تلاطمهای هوایی، صندلیهای روی بال کمترین میزان لرزش و حرکت را تجربه میکنند. این موضوع باعث میشود سیگنالهای ارسالی از چشم و گوش داخلی هماهنگتر باشند و احتمال سرگیجه کاهش یابد. اگر ترس از ارتفاع ندارید، صندلیهای کنار پنجره روی بال انتخاب مناسبی هستند، چون دیدن افق به مغز کمک میکند احساس تعادل بینایی و درونی را حفظ کند.اما در صورتی که فرد مضطربی هستید، صندلیهای وسط یا کنار راهرو روی بال گزینهی بهتری خواهند بود.
طی پرواز بخوابید:
خوابیدن در حین پرواز باعث میشود سیستم تعادلی مغز کمتر تحریک شود و ورودیهای حسی متناقض کاهش یابد. خواب همچنین به آرامسازی اعصاب، بهبود گردش خون و کاهش استرس کمک میکند. .بهتر است بعد از سرو غذا و رسیدن هواپیما به ارتفاع ثابت بخوابید. در پروازهای شبانه، خوابیدن در ساعت طبیعی خواب بدن از برهم خوردن ریتم بیولوژیک جلوگیری میکند.برای خواب راحتتر، بالش گردنی، چشمبند و گوشگیر سبک همراه داشته باشید.
زنجبیل یا دارو ضد تهوع مصرف کنید:
داروهای ضد تهوع نظیر آنتیهیستامینها یا داروهای تجویزی مانند اسکوپولامین بهتر است ۳۰ تا ۶۰ دقیقه قبل از پرواز مصرف شوند تا بتوانند از بروز سرگیجه در مسافر جلوگیری کنند. از زنجبیل نیز میتوانید ۱ تا ۲ ساعت قبل از پرواز به شکل کپسول، پودر، چای یا آبنبات زنجبیلی استفاده کنید. در مصرف زنجبیل دقت کنید که میزان مناسب آن بین ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ میلیگرم است و نباید بیشتر مصرف شود. زنجبیل نسبت به داروهای ضد تهوع گزینهی بهتری است، زیرا علائمی نظیر خشکی دهان یا تاری دید برای مسافر ایجاد نمیکند.
سرگیجه در هواپیما به دلیل بیماری حرکت
بیماری حرکت یا motion sickness یکی از رایج ترین دلایل سرگیجه در هواپیما می باشد. در این حالت گوش داخلی حرکت هواپیما را حس میکند در حالی که چشم ها محیط ثابت داخل کابین را می بینند. این تضاد جسی مغز را سردرگم کرده و باعث سرگیجه در مسافر خواهد شد.
راهکار پیشگیری از بیماری حرکت در هواپیما
- از خیره شدن به موبایل یا کتاب خود داری کرده و سعی کنید نگاهتان را به بیرون (خط افق) خیره کنید
سرگیجه در هواپیما به دلیل فشار به حفره های سینوسی
یکی دیگر از مواردی که به دلیل تغییر فشار کابین و تأثیر آن بر سیستم تعادل بدن اتفاق میافتد، فشاری است که به حفرههای سینوسی صورت وارد میشود. در واقع، سینوسها حفرههای هوایی کوچکی در صورت هستند که توسط مخاط پوشیده شدهاند و با مجاری باریکی به بینی متصلاند. اگر تغییر فشار داخل کابین سریع باشد یا مجاری سینوسها به دلیل مبتلا بودن مسافر به سینوزیت مسدود باشند، فشار داخل سینوسها افزایش مییابد و به دلیل نزدیکی این سینوسها به گوش داخلی، میتواند تعادل را بر هم بزند و موجب ایجاد سرگیجه شود.
راهکار پیشگری از فشار روی حفره های سینوسی
- اگر مبتلا به سینوزیت هستید، با استفاده از اسپری سالین بینی قبل و در طول پرواز، بینی خود را بشویید تا از انسداد مجاری سینوسها و افزایش فشار جلوگیری شود.
- بینی و دهان خود را ببندید و بهآرامی برای باز کردن مجاری گوش و سینوسها فشار دهید؛ به این کار مانور والسالوا می گویند که باعث تعادل فشار داخل سینوس و گوش داخلی میشود.
- اگر دچار عفونت سینوسی یا سرماخوردگی هستید، از پرواز خودداری کنید.
- آدامس بجوید: جویدن آدامس باعث تحریک بلع و عضلات اطراف سینوسها و باز شدن لولهی اوستاش میشود که در نتیجه، فشار بین گوش میانی و کابین راحت تر متعادل میشود. از طرفی، اگر آدامس شما نعنایی یا زنجبیلی باشد، میتواند حس تهوع و سنگینی معده را نیز در طول پرواز کاهش دهد. بهترین زمان برای شروع جویدن آدامس جهت جلوگیری از سرگیجه، هنگام تغییر ارتفاع هواپیما یعنی حدود ۱۰ تا ۲۰ دقیقهی اول پرواز و ۲۰ تا ۳۰ دقیقهی پایانی قبل از فرود است، زیرا در این بازهها تغییر فشار شدیدتر است.
سرگیجه در هواپیما ناشی از کم ابی بدن
هوای داخل هواپیما ۱۰ تا ۲۰ درصد رطوبت کمتری نسبت به هوای سطح زمین دارد و این موضوع در کنار تعریق، تنفس و دفع مایعات، باعث کمآبی بدن میشود. کمآبی بدن به دنبال خود میتواند باعث افت فشار خون شود. همچنین گوش داخلی حاوی مایعاتی است که با کاهش آب بدن عملکرد این مایعات نیز مختل شده و در نهایت عملکرد گوش داخلی دچار اختلال میشود.
راهکار جلوگیری از کم ابی بدن در پرواز
آب کافی بنوشید:
توصیه میشود به ازای هر یک ساعت پرواز، ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیلیتر، معادل یک لیوان کوچک، آب بنوشید. توجه داشته باشید که بردن آب با حجم بیش از ۱۰۰ میلیلیتر به داخل کابین هواپیما ممنوع است؛ بنابراین پیشنهاد میکنیم یک قوطی فلزی یا پلاستیکی (نه شیشهای) خالی همراه خود داشته باشید و از مهماندار بخواهید آن را با آب آشامیدنی پر کند. همچنین بهتر است آب را جرعهجرعه بنوشید و در صورتی که بیماری قلبی یا کلیوی دارید، درباره محدودیت مصرف مایعات با پزشک مشورت کنید.
از مصرف کافئین و الکل خودداری کنید:
از مصرف کافئین و الکل خودداری کنید؛ الکل و کافئین خاصیت ادرارآور دارند و باعث کاهش آب بدن میشوند. علاوه بر این، کافئین موجود در قهوه یا نوشابههای انرژیزا میتواند تپش قلب و اضطراب را افزایش دهد. بنابراین بهتر است از ۲۴ ساعت قبل از پرواز تا پایان پرواز از مصرف نوشیدنیهای حاوی الکل یا کافئین پرهیز کنید. البته اگر جزو افرادی هستید که نمیتوانید مصرف قهوه را برای یک روز کنار بگذارید، میتوانید حداکثر ۱۰۰ میلیگرم کافئین معادل یک فنجان قهوه قبل از پرواز مصرف کنید و پس از آن تا پایان پرواز از کافئین خودداری نمایید. رعایت مصرف کافئین برای مسافرانی که بیماریهای مرتبط با استرس یا اضطراب دارند، اهمیت ویژهای دارد.
ترس از ارتفاع از دیگر دلایل سرگیجه در هواپیما
ترس شدید یا اضطراب باعث ترشح هورمونهای استرس مانند آدرنالین میشود و در نتیجه مسافر افزایش ضربان قلب، تنگی عروق و تغییر فشار خون را تجربه میکند. این تغییرات ناگهانی فشار خون و گردش خون در مغز در نهایت میتواند باعث سبکی سر و سرگیجه شود.
راهکار پیشگیری از اضطراب در پرواز
- به جای صندلی کنار پنجره، صندلی کنار راهرو را انتخاب کنید تا دید مستقیم به بیرون نداشته باشید؛ این کار ترس از ارتفاع را به میزان قابل توجهی کاهش میدهد.
- قبل و در طول پرواز تمرین تنفس عمیق و آرام انجام دهید (۴ ثانیه دم، ۴ ثانیه نگه داشتن، ۶ ثانیه بازدم).
- در صورت تأیید پزشک میتوانید از داروهای ضد اضطراب کوتاهاثر مانند الپرازولام یا دیازپام استفاده کنید.
سرگیجه در هواپیما به دنبال کاهش قند خون
سرگیجه در هواپیما میتواند به دنبال کاهش قند خون مسافر نیز رخ دهد. کاهش قند خون باعث میشود اطلاعاتی که گوش داخلی و چشم از محیط دریافت میکنند، به درستی به مغز منتقل نشود و در نتیجه مسافر تعادل خود را از دست دهد. عواملی که میتوانند باعث افت قند خون در طول پرواز شوند، شامل نخوردن غذای کافی یا میان وعده در پروازهای طولانی و همچنین مصرف غذاهای سبک و کمکالری قبل از پرواز، مانند یک کراکر ساده، هستند. علاوه بر این، فعالیت بدنی کم در طول پرواز نیز میتواند اختلالی در تنظیم قند خون بدن ایجاد کند.
راهکار جلوگیری از کاهش قند خون (هیپوگلیسمی) در پرواز
از خوردن غذای خیلی سبک یا پر کالری ناسالم بپرهیزید:
از خوردن غذای خیلی سبک یا پرکالری و ناسالم پرهیز کنید. بهتر است غذایی که قبل از پرواز میخورید ترکیبی از کربوهیدرات پیچیده (مثل نان سبوسدار)، پروتئین (مثل تخممرغ یا ماست) و کمی میوه باشد تا قند خون پایدار بماند.
طی پرواز میان وعده سالم بخورید:
در کیف دستی خود مقداری میان وعده سالم مانند مغزها، بیسکویت سبوسدار، میوه خشک، گرانولا بار یا یک موز کوچک همراه داشته باشید تا سطح قند خونتان در پروازهای طولانی افت نکند. دقت کنید که در پروازهای بینالمللی، برخی کشورها ممکن است حمل برخی میوهها و مغزها را محدود کنند. همچنین هر میان وعده باید بستهبندی کوچک، خشک و زیر ۱۰۰ گرم باشد.
ضمن اینکه توضیه می شود از مصرف شکلات، شیرینی، نوشابه و هر نوع غذایی که قند ساده فراوان دارد، خودداری کنید، زیرا این مواد باعث نوسان سریع قند خون و ایجاد سرگیجه میشوند. به جای خوردن یک وعده بزرگ در طول پرواز، بهتر است هر ۱ ساعت یک بار یک میان وعده کوچک مصرف کنید تا قند خونتان ثابت بماند.
چرا برخی افراد در پرواز سریعتر دچار سرگیجه میشوند و چه روشهایی برای پیشگیری موثر وجود دارد؟
سرگیجه در هواپیما میتواند ناشی از عوامل مختلفی باشد، از جمله:
افت فشار خون: کاهش فشار کابین باعث کاهش اکسیژن خون و گشاد شدن رگها میشود که منجر به سرگیجه میشود. انجام حرکات کششی سبک هر ۴۵ تا ۶۰ دقیقه و پیادهروی کوتاه در کابین میتواند جریان خون را بهبود دهد.
اختلال عملکرد گوش داخلی: تغییر فشار سریع هوا باعث اختلال در گیرندههای تعادل گوش داخلی میشود. استفاده از گوشگیرهای مخصوص تغییر فشار و رزرو صندلی روی بال هواپیما برای کاهش تکانها، راهکارهای موثر هستند.
بیماری حرکت: تضاد بین چشم و گوش داخلی باعث سردرگمی مغز میشود. بهتر است به جای کتاب یا موبایل، به افق نگاه کنید.
فشار بر سینوسها: انسداد مجاری سینوس یا تغییر فشار کابین باعث ایجاد سرگیجه میشود. استفاده از اسپری سالین بینی، آدامس جویدن و مانور والسالوا کمککننده است.
کمآبی بدن: هوای خشک کابین باعث افت فشار و عملکرد نامناسب گوش داخلی میشود. نوشیدن ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیلیتر آب به ازای هر ساعت پرواز و پرهیز از الکل و کافئین ضروری است.
اضطراب و ترس از ارتفاع: هورمونهای استرس باعث تغییر فشار خون و سبکی سر میشوند. انتخاب صندلی کنار راهرو و تمرین تنفس عمیق موثر است.
کاهش قند خون: نخوردن غذای مناسب قبل و در طول پرواز، سرگیجه ایجاد میکند. میانوعدههای سالم، ترکیب کربوهیدرات پیچیده و پروتئین، سطح قند خون را ثابت نگه میدارد.
با رعایت این راهکارها، احتمال بروز سرگیجه در طول پرواز به طور قابل توجهی کاهش مییابد و تجربه پرواز برای مسافر آرامتر و ایمنتر خواهد بود.