وقتی بیماری با لوله تراکئوستومی از بیمارستان ترخیص میشود و قرار است دوره نقاهت یا مراقبت طولانیمدت خود را در منزل بگذراند، خانواده با مجموعهای از مسئولیتهای تازه روبهرو میشود. مراقبت از بیمار تراکئوستومی در منزل، نیازمند آگاهی از چند اصل ساده اما حیاتی است؛ از تمیز نگه داشتن محل لوله تا شناخت زمان نیاز به کمک تخصصی. این مقاله همین موارد را بهترتیب و بهشکل کاربردی بررسی میکند.
تراکئوستومی چیست؟
تراکئوستومی به روشی گفته میشود که در آن یک مسیر مستقیم بین نای (لوله هوا) و سطح جلوی گردن ایجاد میشود و یک لوله مخصوص در آن قرار میگیرد. از طریق همین لوله، هوا وارد و خارج میشود، بدون آنکه لازم باشد از مسیر طبیعی دهان و بینی عبور کند.
برای خانوادهای که برای اولین بار با این لوله مواجه میشود، نکته مهم این است که تراکئوستومی خودش یک درمان نیست، بلکه یک مسیر تنفسی جایگزین است که مراقبت روزمرهای را میطلبد تا هم باز بماند و هم عفونت یا آسیب نبیند.
در چه مواردی باید از تراکئوستومی استفاده کرد؟

تصمیم برای انجام تراکئوستومی همیشه توسط تیم درمان و بر اساس شرایط خاص هر بیمار گرفته میشود. به نقل از سایت mskcc.org ممکن است در موارد زیر به تراکئوستومی نیاز داشته باشید:
- توموری مجرای تنفسی شما را مسدود یا باریک کرده باشد.
- ترشحات (مخاط) مجرای تنفسی شما را مسدود یا باریک کرده باشند.
- دچار تورمی باشید که مجرای تنفسی را مسدود یا باریک میکند. این تورم ممکن است ناشی از جراحی، پرتودرمانی، عفونت شدید یا آبسه (تجمع چرک ناشی از عفونت) باشد.
- مشکلی در تارهای صوتی شما وجود داشته باشد.
- به هر دلیلی به ایجاد یک راه هوایی اضطراری نیاز داشته باشید.
تراکئوستومی شما ممکن است موقتی یا دائمی باشد. پزشک درباره مدت زمان نیاز شما به آن، با شما صحبت خواهد کرد. آنچه برای خانواده مهمتر از دلیل دقیق پزشکی است، نوع مراقبت لازم، با توجه به نوع لوله و مدت زمان لازم لوله تراکئوستومی است.
مراقبت از بیمار تراکئوستومی در منزل
مراقبت از بیمار تراکئوستومی در منزل را میتوان در چند محور اصلی خلاصه کرد که هرکدام نقش مشخصی در پیشگیری از عفونت، انسداد یا آسیب به راه هوایی دارند.
1-تمیز نگه داشتن ناحیه تراکئوستومی
پوست اطراف لوله و خود لوله، محیطی است که ترشحات بدن و رطوبت تنفسی بهطور مداوم با آن در تماس هستند؛ به همین دلیل، تمیز نگه داشتن این ناحیه یکی از مهمترین اقدامات مراقبت از بیمار تراکئوستومی در منزل برای جلوگیری از عفونت است. نحوه دقیق تمیز کردن، نوع محلول مناسب و تعداد دفعات لازم در روز، باید طبق آموزش و دستور تیم درمان بیمار انجام شود، چون این موارد بسته به نوع لوله و وضعیت پوست بیمار متفاوت است.
2- مراقبت از لوله تراکئوستومی و جلوگیری ازمسدود شدن
تا زمانی که لوله تراکئوستومی در محل خود قرار دارد، باید از راه هوایی بهخوبی مراقبت و از ورود عوامل آسیبرسان به آن جلوگیری کنید.
- مراقب مسدود شدن دهانه لوله تراکئوستومی باشید. هیچ چیزی نباید مسیر ورود و خروج هوا را مسدود کند.
- از پوشیدن لباسهایی که ممکن است روی دهانه تراکئوستومی قرار بگیرند یا آن را بپوشانند، خودداری کنید.
- از پتوهای پرزدار و لباسهایی که ممکن است الیاف یا پرز آنها جدا شود، استفاده نکنید؛ زیرا این ذرات میتوانند وارد راه هوایی شوند.
- از ورود آب به داخل لوله تراکئوستومی جلوگیری کنید. آب نباید مستقیماً وارد دهانه لوله شود.
- هنگام استحمام، بدن خود را بهطور کامل زیر آب قرار ندهید و از رفتن به وان یا استخر خودداری کنید.
- تا زمانی که لوله تراکئوستومی در محل قرار دارد، شنا نکنید. حتی پس از خارج کردن لوله نیز باید تا بسته شدن کامل محل تراکئوستومی از شنا کردن خودداری شود.
- هنگام دوش گرفتن، آب را مستقیماً به سمت تراکئوستومی نپاشید. بهتر است جریان آب را به سمت پایین بدن هدایت کنید، صورت خود را از مسیر آب دور نگه دارید یا از محافظ مخصوص دوش که توسط پرستار توصیه شده است، استفاده کنید.
- از قرار گرفتن در معرض موادی که میتوانند راه هوایی را تحریک یا آلوده کنند، خودداری کنید. اسپریها، پودرها، گردوغبار، دود سیگار، بخارات شیمیایی و شن و ماسه از جمله این موارد هستند.
3- تعویض پانسمان و مراقبت از محل لوله تراک
پانسمان اطراف لوله باید در فواصل منظم و هر زمان که مرطوب، آلوده یا کثیف شد، تعویض شود. رطوبت طولانیمدت در این ناحیه میتواند زمینه را برای تحریک پوست یا عفونت فراهم کند. مراقب باید در طول این کار، محل لوله را از نظر قرمزی، تورم یا ترشح غیرعادی هم بررسی کند تا در صورت مشاهده تغییرات مشکوک، موضوع را به تیم درمان اطلاع دهد.
4- ساکشن ترشحات
در بیمار تراکئوستومی، مسیر طبیعی سرفه و خروج ترشحات تا حدی تحت تأثیر قرار میگیرد، چون هوا از مسیر معمول دهان و حلق عبور نمیکند. در نتیجه، ترشحات تنفسی ممکن است در داخل لوله یا راههای هوایی نزدیک به آن تجمع پیدا کنند. اگر این ترشحات بهموقع خارج نشوند، میتوانند مسیر تنفسی را تنگ یا حتی مسدود کنند و تنفس بیمار را دچار اختلال کنند.
ساکشن، یعنی تخلیه کنترلشده این ترشحات با استفاده از دستگاه مکش، یکی از راههای اصلی مدیریت این مشکل است. نیاز به ساکشن در همه بیماران و در همه ساعات روز یکسان نیست؛ برخی بیماران فقط در مواقع خاص (مثلاً هنگام افزایش ترشحات یا علائم تنفسی) به آن نیاز دارند و برخی دیگر، بر اساس برنامهای که تیم درمان تعیین کرده، به ساکشن منظمتری نیاز دارند. تعداد دفعات، عمق و نحوه دقیق انجام ساکشن باید طبق آموزش مستقیم تیم درمان صورت گیرد، نه صرفاً با حدس خانواده.
در بیمارانی که قادر به تخلیه مناسب ترشحات نیستند، ساکشن بیمار تراکئوستومی میتواند برای خارج کردن ترشحات تجمعیافته مورد نیاز باشد. تعداد دفعات ساکشن برای همه بیماران یکسان نیست و باید بر اساس وضعیت بیمار، میزان ترشحات و دستور تیم درمان تعیین شود.
اگر بیمار برای مدتی به دستگاه ساکشن نیاز داشته باشد، اجاره ساکشن خانگی میتواند گزینهای مناسبتر از خرید دستگاه باشد. همچنین در صورتی که انجام ساکشن برای خانواده دشوار باشد یا نیاز به کمک فرد آموزشدیده وجود داشته باشد، استفاده از خدمات ساکشن در منزل میتواند انجام این مراقبت را برای خانواده آسانتر کند.
5- تغذیه و داروهای مورد نیاز در مراقبت از بیمار دارای لوله تراکئوستومی در منزل
داشتن تراکئوستومی بهخودیخود به معنی نیاز به رژیم غذایی خاص یا داروی مشخص برای همه بیماران نیست. نوع تغذیه و داروها بیشتر به بیماری زمینهای، توانایی بلع، وضعیت تنفسی و نظر پزشک بستگی دارد.
- تغذیه: اگر بیمار بلع ایمن و مناسبی داشته باشد، ممکن است بتواند از راه دهان غذا و مایعات مصرف کند. اما در بعضی بیماران، بهخصوص افرادی که مشکل بلع دارند، خطر ورود غذا یا مایعات به راه هوایی وجود دارد و ممکن است پزشک تغذیه با لوله بینی-معده یا گاستروستومی را توصیه کند.
- وعدههای غذایی: بهتر است بیمار هنگام غذا خوردن کاملاً یا تا حد امکان در وضعیت نشسته باشد و بعد از غذا نیز برای مدتی در وضعیت مناسب باقی بماند تا احتمال برگشت محتویات معده و ورود آن به راه هوایی کمتر شود.
- مایعات: میزان مصرف مایعات باید متناسب با شرایط بیمار و محدودیتهای احتمالی قلبی یا کلیوی تعیین شود. کمآبی میتواند ترشحات راه هوایی را =غلیظتر و تخلیه آنها را دشوارتر کند.
- داروها: داروهای بیمار معمولاً برای بیماری اصلی او تجویز میشوند؛ برای مثال ممکن است داروهای تنفسی، آنتیبیوتیکها در صورت وجود عفونت، داروهای قلبی یا سایر داروهای ضروری مورد نیاز باشند. هیچ دارویی نباید بدون تجویز پزشک شروع، قطع یا از طریق تراکئوستومی مصرف شود.
- داروهای استنشاقی: در صورت تجویز داروهای استنشاقی یا نبولایزر، روش استفاده باید بر اساس نوع لوله تراکئوستومی و دستور پزشک یا پرستار انجام شود.
- داروهای خوراکی: اگر بیمار مشکل بلع دارد، نباید قرصها را خودسرانه خرد یا از طریق لوله تغذیه وارد کرد؛ بعضی داروها با خرد شدن یا تغییر مسیر مصرف، اثر یا ایمنی مناسبی ندارند.
6- مراقبت از پوست اطراف لوله
پوست اطراف محل تراکئوستومی، به دلیل تماس مداوم با بند نگهدارنده لوله، رطوبت و حرکت گردن، در معرض تحریک قرار دارد. بازبینی منظم این ناحیه برای مشاهده زخم فشاری، قرمزی یا زخمهای سطحی، و تنظیم مناسب بند نگهدارنده (نه خیلی شل، نه خیلی تنگ) از نکاتی است که در مراقبت روزمره باید مدنظر باشد.
7- برقراری ارتباط
بسیاری از بیماران تراکئوستومی، بهخصوص در مراحل اولیه، در صحبت کردن دچار محدودیت میشوند، چون هوا دیگر از مسیر طبیعی تارهای صوتی عبور نمیکند. این موضوع میتواند برای بیمار و خانواده هم از نظر عملی و هم از نظر روانی چالشبرانگیز باشد. استفاده از روشهای جایگزین ارتباطی، مانند نوشتن، اشاره یا تختههای ارتباطی تصویری، و در صورت تجویز پزشک، برخی دریچههای مخصوص گفتار، میتواند این ارتباط را تسهیل کند.
8- فعالیتهای روزمره و تحرک
وجود لوله تراکئوستومی بهمعنای توقف کامل فعالیتهای روزمره نیست. بسیاری از بیماران، بسته به وضعیت عمومیشان، میتوانند در فعالیتهای سبک منزل مشارکت داشته باشند. نکته مهم، پرهیز از مواجهه مستقیم لوله با آب (مانند حمام بدون پوشش مناسب) و احتیاط در فعالیتهایی است که احتمال ضربه یا کشیدگی ناگهانی به ناحیه گردن را افزایش میدهند.
9- رعایت نکات بهداشتی
شستن دستها پیش و پس از هرگونه تماس با محل تراکئوستومی یا تجهیزات مرتبط، استفاده از وسایل تمیز و اختصاصی برای هر بیمار، و دوری از تماس افراد دارای عفونت تنفسی با بیمار، از اصول پایهای است که ریسک عفونت را در این بیماران بهطور قابلتوجهی کاهش میدهد.
10- پرستار بیمار تراکئوستومی در منزل
در بیمارانی که نیاز به مراقبتهای بیشتری دارند، حضور پرستار بیمار تراکئوستومی در منزل میتواند به خانواده در انجام مراقبتهای روزانه کمک کند. بسته به شرایط بیمار، این مراقبت ممکن است شامل بررسی وضعیت عمومی، کمک در مدیریت ترشحات، مراقبت از محل تراک و پیگیری علائم هشدار باشد.
جدول خلاصه مراقبت از بیمار دارای لوله تراک
| بخش مراقبت | نکات مهم |
|---|---|
| تمیز کردن تراکئوستومی | تمیز نگه داشتن لوله و پوست اطراف آن طبق دستور تیم درمان |
| جلوگیری از انسداد لوله | دور نگه داشتن پرز، گردوغبار، دود و اسپری و جلوگیری از ورود آب به لوله |
| تعویض پانسمان | تعویض پانسمان در صورت خیس یا آلوده شدن و بررسی قرمزی و ترشح غیرعادی |
| ساکشن ترشحات | تخلیه ترشحات تجمعیافته طبق آموزش و برنامه تعیینشده توسط تیم درمان |
| تغذیه و مایعات | توجه به ایمنی بلع، وضعیت مناسب هنگام غذا خوردن و مصرف مایعات متناسب با شرایط بیمار |
| داروها | مصرف داروها طبق تجویز پزشک و خودداری از تغییر یا خرد کردن خودسرانه داروها |
| مراقبت از پوست | بررسی روزانه قرمزی، زخم و تحریک پوست و تنظیم مناسب بند نگهدارنده |
| برقراری ارتباط | استفاده از نوشتن، اشاره، تخته ارتباطی یا روشهای تجویزشده برای برقراری ارتباط |
| فعالیت روزمره | انجام فعالیتهای سبک متناسب با وضعیت بیمار و جلوگیری از ضربه یا کشیدگی لوله |
| رعایت بهداشت | شستن دستها قبل و بعد از مراقبت و استفاده از وسایل تمیز و اختصاصی |
| پرستار در منزل | کمک به مراقبت روزانه، مدیریت ترشحات، بررسی محل تراکئوستومی و پیگیری علائم هشدار |
زمان تعویض یا خارج کردن لوله تراکئوستومی
زمان تعویض یا خارج کردن لوله تراکئوستومی برای همه بیماران یکسان نیست و باید بر اساس وضعیت تنفسی، علت انجام تراکئوستومی و نظر پزشک مشخص شود. برخی لولهها بر اساس برنامه زمانی منظم تعویض میشوند و برخی فقط در صورت بروز مشکل خاص.
- زمان تعویض لوله تراکئوستومی: لوله ممکن است برای جلوگیری از تجمع ترشحات، گرفتگی یا فرسودگی نیاز به تعویض داشته باشد. فاصله تعویض به نوع لوله و شرایط بیمار بستگی دارد و باید طبق برنامهای که پزشک یا تیم درمان تعیین کرده انجام شود.
- زمان خارج کردن لوله تراکئوستومی: زمانی مطرح میشود که بیمار دیگر به کمک تراکئوستومی برای تنفس یا تخلیه ترشحات نیاز نداشته باشد و بتواند راه هوایی خود را بهخوبی حفظ کند.
- خارج کردن لوله در منزل: این کار نباید بهصورت خودسرانه انجام شود. قبل از دیکانولاسیون (خارج کردن لوله)، معمولاً وضعیت تنفس، میزان ترشحات، توانایی سرفه و محافظت از راه هوایی بیمار بررسی میشود.
- بعد از خارج کردن لوله: سوراخ تراکئوستومی معمولاً بهتدریج بسته میشود. تا زمانی که محل کاملاً ترمیم نشده، مراقبت از آن اهمیت دارد و باید طبق دستور تیم درمان پانسمان و مراقبت شود.
نحوه تمیز کردن لوله تراکئوستومی
تمیز کردن لوله و محل تراکئوستومی یکی از بخشهای مهم مراقبت روزانه از بیمار است و میتواند به جلوگیری از تجمع ترشحات، تحریک پوست و عفونت کمک کند. روش دقیق تمیز کردن به نوع لوله تراکئوستومی و دستور تیم درمان بستگی دارد و خانواده باید پیش از انجام این کار، آموزش عملی دریافت کرده باشند.

بهطور کلی، مراقبت از لوله شامل این موارد است:
- شستن دستها: قبل از هرگونه تماس با لوله یا محل تراکئوستومی، دستها را با آب و صابون بشویید و وسایل مورد نیاز را آماده کنید.
- بررسی محل تراک: اطراف لوله را از نظر قرمزی، تورم، خونریزی، زخم یا ترشحات غیرعادی بررسی کنید.
- تمیز کردن اطراف لوله: پوست اطراف تراک باید طبق دستور تیم درمان و با محلول یا وسایل توصیهشده تمیز شود. از مواد ضدعفونیکننده یا محلولهایی که پزشک توصیه نکرده است استفاده نکنید.
- تعویض پانسمان: اگر پانسمان اطراف لوله خیس، کثیف یا آلوده شده باشد، باید طبق آموزش تعویض شود. مرطوب ماندن طولانیمدت پوست میتواند باعث تحریک و آسیب آن شود.
- تمیز کردن لوله داخلی: اگر بیمار از لولهای با کانول داخلی قابل خارج شدن استفاده میکند، تمیز کردن یا تعویض آن باید دقیقاً مطابق دستور سازنده و آموزش تیم درمان انجام شود. لوله داخلی را بدون آگاهی از نوع آن خارج نکنید.
- توجه به ترشحات: تجمع ترشحات خشکشده داخل لوله میتواند باعث انسداد مسیر تنفس شود. در صورت تجویز ساکشن، انجام آن باید بر اساس آموزش تیم درمان باشد.
- بررسی مجدد: پس از تمیز کردن، مطمئن شوید لوله در وضعیت مناسب قرار دارد و بیمار تنفس طبیعی و راحتی دارد.
نحوه تعویض لوله تراکئوستومی یا خارج کردن تراک
تعویض یا خارج کردن لوله تراکئوستومی، یک اقدام تخصصی است که باید توسط پرسنل آموزشدیده و معمولاً تحت نظارت تیم درمان انجام شود؛ این کار را نباید بهعنوان اقدامی که خانواده بدون آموزش رسمی و مجوز پزشک میتواند انجام دهد در نظر گرفت. حتی در بیمارانی که خانواده برای برخی مراحل مراقبتی آموزش دیدهاند، تعویض یا خروج لوله معمولاً نیازمند ارزیابی دقیق راه هوایی و آمادگی برای مواجهه با عوارض احتمالی است.
عوارض لوله تراکئوستومی
- تجمع و غلیظ شدن ترشحات: وجود لوله میتواند باعث خشک شدن راههای هوایی و غلیظ شدن ترشحات شود و در صورت مراقبت نامناسب، احتمال گرفتگی لوله افزایش پیدا کند.
- عفونت محل تراکئوستومی: قرمزی، تورم، درد، ترشح چرکی یا بوی نامطبوع اطراف محل ورود لوله میتواند از نشانههای عفونت باشد.
- خونریزی: مقدار کمی خونریزی ممکن است پس از ایجاد یا تعویض تراکئوستومی دیده شود، اما خونریزی قابلتوجه یا مداوم نیاز به بررسی فوری پزشکی دارد.
- تحریک و زخم پوست: تماس مداوم لوله و ترشحات با پوست گردن میتواند باعث التهاب، زخم یا تحریک اطراف محل تراکئوستومی شود.
- گرفتگی یا جابهجایی لوله: تجمع ترشحات، تا خوردن لوله یا قرارگیری نامناسب آن میتواند مسیر تنفس را مختل کند و باعث تنگی نفس شود.
- مشکلات بلع: برخی بیماران بعد از تراکئوستومی دچار اختلال بلع میشوند و ممکن است خطر ورود غذا یا مایعات به راه هوایی افزایش پیدا کند.
- مشکلات صوتی: از آنجا که جریان طبیعی هوا از تارهای صوتی تغییر میکند، ممکن است صحبت کردن برای بیمار دشوارتر شود یا صدای او تغییر کند.
- آسیب به نای در استفاده طولانیمدت: در بعضی بیماران، استفاده طولانیمدت از لوله میتواند باعث تحریک یا آسیب به دیواره نای شود و نیاز به پیگیری پزشکی داشته باشد.
علائم هشداردهنده و زمان تماس با پزشک

برخی علائم نشاندهنده وضعیتی هستند که نیاز به توجه فوری دارند:
- دشواری یا سختی ناگهانی در تنفس
- احتمال انسداد یا جابهجایی لوله تراکئوستومی
- خونریزی قابلتوجه از محل لوله
- افزایش غیرعادی حجم ترشحات یا تغییر رنگ آنها (مثلاً زرد تیره، سبز یا خونی)
- تب یا سایر علائم عفونت
- افت سطح هوشیاری بیمار
- هرگونه بدتر شدن ناگهانی و قابلتوجه در وضعیت عمومی بیمار
در شرایط شدید و اورژانسی، مانند دشواری تنفسی جدی یا خروج کامل لوله، نباید منتظر هماهنگی معمول با مرکز درمانی ماند؛ در این موارد باید بلافاصله با اورژانس تماس گرفته شود.
پارسان مد برای بیمارانی که پس از ترخیص از بیمارستان نیاز به ادامه مراقبت در منزل دارند، خدمات مرتبط با مراقبت از تراکئوستومی در منزل و مدیریت ترشحات را ارائه میدهد. در صورت نیاز بیمار، امکان استفاده از خدمات مراقبتی در منزل و همچنین اجاره دستگاه ساکشن خانگی برای کمک به تخلیه ترشحات تنفسی وجود دارد. خانوادههایی که انجام ساکشن برایشان دشوار است نیز میتوانند از خدمات ساکشن در منزل تهران و کرج توسط نیروی آموزشدیده استفاده کنند تا مراقبت از بیمار تراکئوستومی در محیط خانه با هماهنگی و نظارت مناسب انجام شود.
جمعبندی
مراقبت از بیمار دارای تراکئوستومی در منزل، بر چند محور اصلی استوار است: تمیز نگه داشتن مداوم ناحیه لوله، مدیریت بهموقع ترشحات از طریق ساکشن طبق دستور تیم درمان، پیگیری دقیق تغذیه و داروها، و توجه مستمر به پوست و وضعیت عمومی بیمار. رعایت این اصول، همراه با آگاهی از علائم هشداردهنده و مرز بین اقدامات خانگی و اقدامات تخصصی، میتواند روند مراقبت را برای خانواده قابلمدیریتتر و برای بیمار ایمنتر کند.
سوالات متداول
مراقبت از بیمار دارای تراکئوستومی در منزل چگونه انجام میشود؟
مراقبت از بیمار تراکئوستومی در منزل شامل تمیز نگه داشتن محل لوله، بررسی پوست اطراف تراک، مدیریت ترشحات و ساکشن طبق دستور تیم درمان، توجه به تغذیه و داروها و بررسی علائم هشداردهنده است. خانواده باید آموزشهای لازم را از تیم درمان دریافت کند.
بیمار تراکئوستومی هر چند وقت یک بار به ساکشن نیاز دارد؟
دفعات ساکشن برای همه بیماران یکسان نیست و به میزان ترشحات، توانایی بیمار در سرفه و وضعیت تنفسی او بستگی دارد. ساکشن باید بر اساس آموزش و برنامهای که تیم درمان برای بیمار تعیین کرده انجام شود.
آیا میتوان از بیمار دارای تراکئوستومی در خانه مراقبت کرد؟
بله، بسیاری از بیماران پس از ترخیص میتوانند در منزل تحت مراقبت قرار بگیرند؛ اما خانواده باید نحوه مراقبت از تراک، مدیریت ترشحات و استفاده از تجهیزات مورد نیاز را بهدرستی آموزش دیده باشند. در بیماران با شرایط پیچیدهتر، ممکن است مراقبت پرستاری تخصصی در منزل مورد نیاز باشد.
چه زمانی بیمار تراکئوستومی به مراقبت فوری پزشکی نیاز دارد؟
تنگی نفس ناگهانی، گرفتگی یا جابهجایی لوله، خونریزی قابلتوجه، افت سطح هوشیاری، افزایش غیرعادی ترشحات یا بدتر شدن ناگهانی وضعیت عمومی بیمار از علائمی هستند که نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارند.
میهن سلامت مجله پزشکی و سلامت میهن سلامت